Lale Devri ve Mimarisi

Lale Devri , 17.yy’da Batılılaşma Dönemi’nin ilk adımı olarak sayılır.Lale Devri bir zevk ve sefa dönemidir.Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun yaşam şekli değişmiştir. ” Lale Devri ” ismini ise Ahmet Refik Altınay vermiştir. 1718 yılında Avusturya ile imzalanan Pasarofça Antlaşması ile başlayıp, 1730 yılındaki Patrona Halil İsyanı ile sona eren dönem olarak tanımlayabiliriz. Dönemin padişahı ; III.Ahmed’ tir. Dönemin sadrazamı ise Damat İbrahim Paşa’dır. Lale Devri batıyı örnek aldığımız ve ilk kez geçici elçi gönderdiğimiz bir dönemdir. Gönderilen elçi ; Yirmisekiz Çelebi Mehmet(d)’tir. Bu dönemde batının özellikle askeri alanı ve gelişmesi örnek alınmıştır. Yirmisekiz Mehmed Çelebi , Fransa’da yürüttüğü elçilik görevi sırasında edindiği izlenimleri beraberinde getirmiş ve padişaha sunmuştur. Hem halk ( kısmen karşı çıkanlar olsa da ..) hem de saray çevresi bu yeniliklere sıcak bakmıştır.

Lale Devri , İran – Safavi etkili bir dönemdir. Lale Devrindeki mimari adımlar ise Doğan Kuban‘ın tanımladığı üzere ” Kent Mobilyaları ” olan meydan çeşmeleri ile başlar ve döneme damga vurur. Bu çeşmelerden en önemlisi ve ilk kurulanı şüphesiz ; Sultanahmet , 3.Ahmed Meydan Çeşmesi’dir . ( Bab-ı Humayun Kapısı önünde yer almaktadır. )

3.Ahmed Meydan Çeşmesi | Gravür
3.Ahmed Meydan Çeşmesi | Günümüzdeki Hali

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu çeşme kent ile mimarinin iç içe geçmesi , kentin ana merkezini oluşturması bakımından oldukça önemlidir. Çeşmenin 4 yüzünü de çeviren iri saçağı tamamen Barok / Rokoko karakterdedir. ( Barok ile Rokoko üslupları birbirlerine çok fazla benzeyip , çok küçük nüanslar ile ayrıldığından yazımızda bunları ortak paydada vermeyi uygun gördük . Bu ayrımı en net şekilde konunun uzmanları yapabilir. ) Köşe sütunceleri , kurnası üzerinde yer alan Barok / Rokoko süslemeleri , vazodan çıkan çiçekler , meyve sepetleri Lale Devri üslubunun izleridir. Köşelerin pahlanması , buralara sebiller yerleştirilmesi Barok üslubu yansıtır. Yapının 4 cephesinde de çeşme kuruluşu yer almaktadır. Saçak altı frizlerinde görülen süslemelerde ( Akant yaprakları )  Lale Devri üslubu göstermektedir. Lale devrinin yüzeysel taş oymaları görülür.

Üsküdar’da yine bu dönemden kalma ; Üsküdar , 3.Ahmed Meydan Çeşmesi vardır. Bu çeşme tarih olarak 1728-1729 yıllarına tarihlenir.

Üsküdar , 3.Ahmed Meydan Çeşmesi

Bu kuruluş da barok / rokoko özelliği gösterir. Saçak altı silmeleri , kitabe kuşağı üzerindeki süsleme motifleri bakımından önemlidir.  Özellikle kemer çevresinde şukufe motifi ( vazodan çıkan çiçek ) ile önem arz eder. Kalemişi süslemeler taşa oyulmuştur.

Bu dönemden olan bir diğer yapımız ise Damat İbrahim Paşa Külliyesi’dir. Bu külliye ilk defa kent tasarımı içerisinde kendine yer bulmuştur. Kentsel tasarıma göre inşa edilmiştir. Batının barok unsurlar sadece süslemede değil , mimaride de göze çarpar. Özellikle külliyenin Batı köşesinde yer alan sebili yatay – dikey hareketlilik , S-C kıvrımları barındırması ve Arasta üzerinde yer alması ile hem Barok tasarımı / süslemeyi barındırır hem de mimari bakımdan önem taşır.

Damat İbrahim Paşa Külliyesi , Planı
Damat İbrahim Paşa Külliyesi , Sebili Eski Görünüm
Damat İbrahim Paşa Külliyesi , Sebili Günümüz Görünümü

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu dönem için sayılabilecek çok fazla yapı var fakat biz şimdi vereceğimiz son örnek ile yazımızı sonlandıracağız. Diğer örnekleri de başka bir yazı ile sizlere aktaracağız.

Son yapımız ; Sa’dâbâd Sarayı

Sa’dâbâd Sarayı Planı

Yapı 1722-1723 yıllarına tarihlenir. Kağıthane’de yer almaktadır. Yirmisekiz Çelebi Mehmed’in Fransa’da gördüğü Versay Sarayı’ndan esinlenerek yapılmıştır. Bu yapı ile Topkapı Sarayı’nın dışına çıkılmıştır. Batı etkisi olarak su kanalları , havuzlar , havuz süslemeleri , pencereden dışarıya bakıldığında görülebilecek manzaralar vs sayılabilir.  Evler Türk mimarisine uygun olarak yapılmıştır.

Sa’dâbâd Sarayı Minyatürü

 

Doğan KUBAN , Osmanlı Mimarisi kitabının Lale Devri başlığı yol gösterici olacaktır. Okumak isteyenlere duyurulur .

Lale Devri ve Mimarisi adlı yazımızı okuduğunuz için teşekkür ederiz. Yeni yazımızda görüşmek dileğiyle ..

 

 


Görüşleriniz bizim için önemli , yorumlarınızı iletebilirsiniz.